Það féllu tveir hæstaréttardómar í gær, fimmtudag, sem báðir fjölluðu um áfengisauglýsingar. Í báðum dómum komst hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að birting umræddra auglýsinga hafi verið andstæð ákvæðum 20. gr. áfengislaga (áfl.). Munurinn á dómunum fellst þó í því að í öðru málinu var starfandi stjórnarformaður Karls K. Karlssonar sýknaður en í hinu málinu var framkvæmdastjóri Rolf Johansen sakfelldur að hluta. Það sem ræður mismunandi niðurstöðum enn einu sinni er ákvæði hinna 50 ára gömlu prentlaga um nafngreiningu höfundar við birtingu á prenti. Lítum nánar á málin:

Í málinu gegn stjórnarformanni Karls K. Karlssonar var um eina auglýsingu á rósavíni í tímaritinu Gestgjafanum að ræða, þar sem m.a. þáverandi ritstjóri Gestgjafans viðurkenndi að um auglýsingu væri að ræða, þó aðrir kölluðu umfjöllunina kynningu. Hæstiréttur vísaði til forsendna héraðsdóms við ákvörðun sína um brot gegn 20. gr. áfl. Í héraðsdóminum hafði verið vandlega farið yfir 20. gr. áfl. og hvers konar umfjöllun bryti í bága við ákvæðið. Var það niðurstaða beggja dómstiga að umrædd umfjöllun í Gestgjafanum væri ótvírætt auglýsing í skilningi ákvæðisins og birting hennar því óheimil.
Kemur þá að hlutverki prentlaganna í dóminum. Gefum héraðsdómara orðið:

Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956, ber höfundur refsi- og fébótaábyrgð á efni rits, ef hann hefur nafngreint sig og er annað hvort heimilisfastur hér á landi, þegar ritið kemur út, eða er undir íslenskri lögsögu, þegar mál er höfðað. Ef enginn slíkur höfundur hefur nafngreint sig, ber útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgðina skv. 3. mgr. laganna, eða aðrir í tiltekinni ábyrgðarröð er ákvæðið tilgreinir. (leturbr. mín)

Á grundvelli þessa leitaðist héraðsdómur við að leita fordæma að túlkun ákvæðisins, hvenær höfundur teldist nægilega tilgreindur og leit bæði til lögskýringargagna og eldri dómafordæma. Í dómi frá 1963 hafði legið fyrir heiti og símanúmer veitingastaðar og í dómi frá 1999 hafði legið fyrir skrásett vörumerki skráð á þann innlenda aðila sem fyrir auglýsingunni stóð. Fyrirliggjandi var að í þessari nýju auglýsingu var enginn nafngreindur sem umboðsaðili, söluaðili eða með nokkur önnur tengsl í auglýsingunni og að fyrir vörumerki rósavínsins var skráður utanaðkomandi þriðji aðili. Þrátt fyrir þessar upplýsingar taldi héraðsdómur höfund vera nafngreindan:

Að mati dómsins þykir hins vegar megin máli skipta í þessu tilliti og ráða úrslitum, að til auglýsingarinnar hafði, a.m.k. að hluta til verið stofnað, og hún síðar samþykkt til birtingar af fyrirtæki undir stjórn ákærða og varðar vöru sem fyrirtækið selur.

Héraðsdómurinn var kveðinn upp í október 2006 og í febrúar 2007 féll hæstaréttardómur í öðru áfengisauglýsingamáli, þar sem niðurstaðan var að vegna þess að sá eini sem tengdur yrði við umrætt vörumerki væri með aðsetur erlendis, væri ekki unnt að ná fram nafngreiningu í skilningi 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt og því var heildsalinn sýknaður á grundvelli skorts á nafngreiningu.
Með vísan til þessa hæstaréttardóms breytti ákæruvaldið, kröfugerð sinni í Karl K. Karlsson málinu fyrir hæstarétti og fór fram á að stjórnarformaðurinn yrði sýknaður, þar sem engin auðkenni, bein eða óbein, væru til staðar til að tengja ákærða eða félagið sem hann er stjórnarformaður fyrir, við auglýsinguna. Eins og áður sagði komst hæstiréttur að sömu niðurstöðu og héraðsdómur, að um áfengisauglýsingu væri að ræða, en að kröfu ákæruvaldsins var stjórnarformaðurinn sýknaður.

Í málinu gegn framkvæmdastjóra Rolf Johansen var um fimm auglýsingar að ræða sem tengdust tveimur vörumerkjum bjórs. Hér reyndi m.a. á svokallaða léttölsauglýsingu þar sem auglýsandi setur auglýsingu í loftið undir því yfirskini að verið sé að auglýsa léttöl, þegar í raun er verið að auglýsa bjór. Var það hluti varnar ákærða að "í umræddum auglýsingum komi hvergi fram að um sé að ræða sterkan bjór." Héraðsdómur skoðaði því skilyrði 3. mgr. 20. gr. áfl og bar saman léttölsútgáfur bjórtegundanna við sterkölsútgáfurnar og framsetningu auglýsinganna að öðru leyti. Komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að í öllum fimm tilvikunum hefði verið um framsetningu sterköls að ræða þó tvær þeirra hafi verið merktar léttöli. Taldi héraðsdómur því að auglýsingarnar gætu ekki verið réttlættar á grundvelli 3. mgr. 20. gr. áfl., þar sem þess er krafist að augljóst sé "að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu." Einnig var upplýst í málinu að bæði vörumerkin sem um ræddi væru skráð hjá Einkaleyfastofunni undir vöruflokknum bjór og að lítið, ef nokkuð, væri um dreifingu á óáfengu öli frá fyrirtækinu þó önnur öltegundin hafi verið til óáfeng á lager þess.

Í þessu máli, eins og Karl K. Karlsson málinu var fjallað um höfund auglýsingar og leitað eftir tengingu vörumerkis við umboðsaðila. Í fjórum tilvikum af fimm var engin merking til staðar en bæði vörumerkin sem fram komu í auglýsingunum voru skrásett hjá fyrirtækinu sem ákærði var í forsvari fyrir. Í fimmtu auglýsingunni var vísað til vefsíðu annars vörumerkisins enda auglýsingin sögð fyrst og fremst kynning á vefsíðunni. Héraðsdómur, líkt og í KKK málinu, var á þeirri skoðun að tengsl fyrirtækisins og framkvæmdastjórans sem fyrirsvarsmann þess við auglýsingagerðina nægðu til þess að hann teldist höfundur í skilningi 15. gr. laga um prentrétt. Var sú ákvörðun m.a. rökstudd með orðum framkvæmdastjórans sjálfs um ábyrgð. Vekur athygli að héraðsdómur ræddi ekkert um vörumerkin eða hvort tenging þeirra við umboðsaðilann nægði til auðkenningar.

Héraðsdómur þessi, eins og dómurinn í KKK málinu féll í október 2006, hálfu ári áður en Hæstiréttur kvað upp dóm sinn um hið danska fyrirtæki sem hafði skráð vörumerki á Íslandi. Í kjölfar uppkvaðningar þess hæstaréttardóms, ákvað ákæruvaldið einnig að krefjast sýknu ákærða í fjórum af fimm ákæruliðum þar sem enginn auðkenni, bein eða óbein, væru til staðar til að tengja ákærða eða félagið sem hann er framkvæmdastjóri fyrir, við auglýsingarnar. Aðeins í tilvikinu sem tilgreindi vefslóðina var talið að um nægilega auðkenningu væri að ræða. Eins og áður sagði komst hæstiréttur að sömu niðurstöðu og héraðsdómur, að um áfengisauglýsingar væri að ræða, en að kröfu ákæruvaldsins var stjórnarformaðurinn sýknaður í fjórum af fimm ákæruliðum og því aðeins fundinn sekur í einum lið.

Sýknukrafa ákæruvaldsins í málunum veldur mér svolitlum vonbrigðum, því það hefði verið mjög gott að fá álit Hæstaréttar á því hvar mörk aukenningarreglnanna liggja. Hæstiréttur tekur vissulega undir nýtt sjónarmið ákæruvaldsins og tilgreinir að hvorki hafi ákærði verið nafngreindur né vísað til fyrirtækis þess sem hann veitir forstöðu. Hefði ákæruvaldið hins vegar haldið kröfu sinni til streitu, hefði Hæstiréttur þurft að taka efnislega á rökstuðningi héraðsdóms. Í KKK málinu var einungis um þá tengingu að ræða að stjórnarformaðurinn axlaði ábyrgð á auglýsingu fyrirtækisins, sem gerð var með hans samþykki. Rósavínsvörumerkið var ekki skráð hjá fyrirtækinu. Í Rolf Johansen málinu var hins vegar um að ræða vörumerki sem skrásett voru hjá því fyrirtæki sem fyrir auglýsingunum stóð, auk þess að framkvæmdastjórinn taldi sig ábyrga fyrir auglýsingunum, jafnvel þó hann vissi ekki af innihaldi þeirra allra. Með vísan til áðurnefnds dóms Hæstaréttar frá því í febrúar 2007 þar sem fjallað var sérstaklega um tengsl vörumerkis við innlendan aðila, er ekki með öllu ljóst að Hæstiréttur hefði sýknað í öllum ákæruliðum beggja málanna, hefði ákæruvaldið haldið kröfugerðinni til streitu. Byggir þetta m.a. á því að í Ölgerðarmálinu frá 1999 var vörumerkið rakið til Ölgerðarinnar og framkvæmdastjóri hennar talinn ábyrgur fyrir birtingu auglýsinga sem brutu í bága við áfl.

Hins vegar er rétt að líta til þess að nú í júní féll héraðsdómur sem höfðaður var gegn ritstjóra dagblaðs vegna auglýsingar og greiddra kynninga á áfengi, þar sem ritstjórinn var dæmdur til ábyrgðar vegna skorts á auðkenningu höfundar og tengingu vörumerkis við umboðsaðila. Því máli verður nær örugglega áfrýjað og því ættum við að eiga von á enn frekari umfjöllun um vörumerki sem auðkenningu og tengsl við umboðsaðila, þar sem verjandi ritstjórans mun örugglega reyna að sýna fram á tengsl við umboðsaðila sem þá yrði talinn höfundur. Vegna þess að þá bæri að sýkna ritstjórann.

Af ofangreindu má vera ljóst að meira mun reyna á ábyrgð ritstjóra og útgefenda í framtíðinni sem væntanlega mun leiða til þess að ritstjórar og aðrir ábyrgðarmenn prentaðs efnis munu verða varkárari varðandi efni sem heimilað verður birting á. Hvort þetta þýðir að bjórauglýsingar verða ekki lengur samþykktar til birtingar á enn eftir að koma í ljós.

Lagaákvæði og dómar sem nefndir eru í fréttaskýringunni:
20. gr. áfengislaga nr. 75/1998.
15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956.
Hæstaréttardómur frá 16. janúar 1963 í máli nr. 164/1962 (Glaumbæjardómurinn, finnst í dómasafni Hæstaréttar 1963:1).
Hæstaréttardómur frá 25. febrúar 1999 í máli nr. 415/1998 (Ölgerðardómurinn).
Hæstaréttardómur frá 14. júní 2007 í máli nr. 648/2006 (Karl K. Karlsson).
Hæstaréttardómur frá 14. júní 2007 í máli nr. 599/2006 (Rolf Johansen).
Dómur héraðsdóms Reykjaness frá 4. júní 2007 í máli nr. S-338/2006 (Karl Garðarsson ábm. Blaðsins).