Nýr dómur um áfengisauglýsingar. Þú átt næsta leik
Jæja, þá er fallinn nýr dómur um ábyrgð á birtingu áfengisauglýsinga sem enn flækir málin um eftirfylgni með áfengislögunum.
Í Hæstarétti í morgun var framkvæmdastjóri heildsölu sýknaður af kröfu ákæruvaldsins um að hann bæri refsiábyrgð á efni og birtingu auglýsinganna.
Dómurinn er um margt merkilegur. Birting auglýsinganna er talin brjóta gegn áfengislögum en vegna orðalags ábyrgðarreglu prentlaga er framkvæmdastjórinn sýknaður, þar sem hann er ekki nægilega nafngreindur í auglýsingunum.
Lagt er upp með skoðun á auglýsingunum sjálfum (tvær birtingar á sömu auglýsingunni) og athugað hvort þær brjóti efnislega gegn ákvæði áfengislaga um auglýsingu áfengis. Fjallað er um auglýsingu vörumerkis sem nýtt er fyrir bæði áfenga og óáfenga vöru og sýnir vinnuaðferð dómsins skýrt hvaða kröfur verða gerðar í framtíðinni til birtinga auglýsinga með vörumerkjum áfengra drykkja (svokallaðra léttöls auglýsinga). Niðurstaða dómsins er að varan í auglýsingunni er klárlega áfeng, enda útlit óáfengrar tegundar sömu vöru allt annað. Þannig er fullljóst að framleiðsluvaran, sem myndin í auglýsingunum sýndi, var áfengi er orðalagið sem dómurinn notar.
Framkvæmdastjórinn viðurkennir að hafa pantað birtingu á auglýsingunum, hafa lagt til myndefni og texta en starfsmenn blaðanna hafi komið íslenska textanum fyrir á myndefninu. Dómurinn kemst að þeirri niðurstöðu að framkvæmdastjórinn sé höfundur áfengisauglýsinganna og sé því ábyrgur fyrir birtingu þeirra.
Víkur þá að ábyrgðarreglu hinna 50 ára gömlu prentlaga. Orðrétt segir þar í 15. gr.:
Um ábyrgð á efni annarra blaða eða tímarita en þeirra, er getur í 14. gr., gilda þessar reglur:
Höfundur ber refsi- og fébótaábyrgð á efni ritsins, ef hann hefur nafngreint sig og er auk þess annaðhvort heimilisfastur hér á landi, þegar ritið kemur út, eða undir íslenskri lögsögu, þegar mál er höfðað.
Ef enginn slíkur höfundur hefur nafngreint sig, ber útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgðina, því næst sá er hefur ritið til sölu eða dreifingar, og loks sá, sem annast hefur prentun þess eða letrun. (leturbr. mín)
Þarna stendur skýrum stöfum að nafngreining verði að koma til, til þess að höfundur beri ábyrgð á efni sínu auk íslenskrar heimilisfesti eða veru við málshöfðun. Auglýsingarnar voru ekki merktar, enginn auglýsandi og enginn seljandi var tilgreindur, einungis vörumerkið og skráður eigandi vörumerkisins á Íslandi er danskt fyrirtæki með heimilisfesti utan íslenskrar lögsögu.
Einungis framkvæmdastjórinn var sóttur til ábyrgðar í málinu og var því niðurstaða réttarins sú að þrátt fyrir viðurkenningu hans um ábyrgð á birtingu auglýsinga sem metnar voru brot á áfengislögum, þá varð að sýkna manninn, þar sem ábyrgðarreglur prentlaga komu í veg fyrir að refsiábyrgð áfengislaga yrði felld á hann.
Ég held að niðurstaða þessa hæstaréttardóms leiði til annars af tvennu. Annað hvort leiðir þessi dómur til endaloka ákæra vegna áfengisauglýsinga þannig að þær verði de facto heimilar hér eftir. Hins vegar gæti dómurinn leitt til þess að ritstjórar og/eða útgefendur verði hér eftir sóttir til saka vegna birtinga auglýsinga sem brjóta gegn áfengislöggjöfinni en bera ekki með sér hver höfundur þeirra er.
Ég held að ríkisvaldið þurfi í öllu falli að ákveða hvort, hvenær og hvers vegna heimila eigi birtingu áfengisauglýsinga eða hvort halda eigi í hefðina um að birting áfengisauglýsinga brjóti gegn íslenskum lögum, svo varði refsiábyrgð.
Þú átt næsta leik.
Málið er því miður enn flóknara en það :)
Vissulega hefur verið slakað á höfundarskilyrðinu þegar um auglýsingar er að ræða eins og þú bendir réttilega á.
Og vörumerki hefur verið látið duga sem auðkenni. Og það gerist líka í þessu máli, vandinn er bara sá að það er líka skilyrði höfundarreglunnar í prentlögum að viðkomandi hafi heimilisfesti á Íslandi eða sé í íslenskri lögsögu við málshöfðun og þar liggur hnífurinn í kúnni.
Vörumerkið, sem ætti að duga í þessu máli og rétturinn fór sérstaklega ofaní, er skráð hjá íslenskum yfirvöldum á aðila sem hefur hvorki heimilisfesti hér né var í íslenskri lögsögu við málshöfðun. Þess vegna dugði það ekki.
Það hlýtur þá að leiða til að sé ákvörðun tekin um að höfða mál vegna birtinga auglýsinga sem brjóta gegn lögum, áfengislögum eða öðrum lögum, verði að líta sérstaklega til þeirra leiðbeininga sem rétturinn hefur gefið hingað til. Í Ölgerðardóminum var um að ræða íslenska vöru og framkvæmdastjóri framleiðandans bar ábyrgð á öllum málum þ.á m. auglýsingamálum. Vörumerkið dugir, framkvæmdastjórinn er sakfelldur.
Ef engar merkingar aðrar en vörumerkið koma fram á þessum auglýsingum þá hlýtur það að fara eftir skráningu vörumerkisins hver verður andlag ákæruvaldsins. Ef vörumerkið er skráð á íslenskan aðila, þá ertu komin með íslenskan aðila sem tengdur verður við auglýsinguna, þannig að virðist duga fyrir íslenskum hæstarétti. Ef vörumerkið er hins vegar skráð á erlendan aðila eins og var í þessum dómi, þá eru aðstandendur blaðsins einir sem mögulega geta verið ábyrgir. Spurningin er þá hvort þeir eigi að bera þá ábyrgð.
En er samt ekki málið að á meðan lögin segja að þeir eigi að bera hana, þá eiga þeir að bera hana? Ströng sakarábyrgð eða ekki. Ef 15. gr. prentlaga er fylgt svona nákvæmlega eftir bókstafnum þegar kemur að hugtakinu um höfundinn, af hverju á þá ekki að fylgja ákvæðinu jafnvel eftir bókstafnum þegar kemur að hugtakinu um ritstjóra/útgefanda? Þetta er jú sama lagagreinin.
Hvað varðar hlutlægu ábyrgðina þá er það alveg rétt að aðilarnir hafa lítið sem ekkert um það að segja hvaða auglýsingar birtast í þeirra blöðum - og þó. Það er þekkt í bransanum að Mogginn er miklu strangari á ýmsar kröfur auglýsinga og telji þeir að auglýsing brjóti gegn einhverjum reglum þá samþykkja þeir ekki birtingu - væntanlega nákvæmlega vegna þessarar hlutlægu ábyrgðarreglu.
Ég sæi tvennt gerast í kjölfarið á slíkri málshöfðunarstefnu ákæruvaldsins: Annars vegar yrðu útgefendur að axla þá ábyrgð sem á þá er sett og vera gagnrýnni á það efni sem tekið er til birtingar í fjölmiðlum þeirra (sem aftur vekur máls á hugtakinu ritskoðun og yrði að sjálfsögðu rúmlega erfitt í framkvæmd). Hins vegar myndu birtingarsamningar fjölmiðlanna breytast, þannig að með afhendingu auglýsingar til birtingar þyrfti auglýsandinn að samþykkja framsal ábyrgðarinnar frá útgefanda til sín.
Þetta myndi þá leiða til endurkröfuréttar útgefanda á auglýsanda verði útgefandi dæmdur til refsiábyrgðar - sem einnig myndi leiða til aukinnar gagnrýni á það efni sem ritstjórn myndi samþykkja til birtingar.
Hvort þetta er raunhæft og geranlegt í nútímaþjóðfélagi er ég ekki endilega viss um en um það þarf umræðan að snúast.
Vandamálið hér var að
Vandamálið hér var að Hæstiréttur hafði sjálfur slakað verulega á kröfum um nafngreiningu í máli ákæruvaldsins gegn Jóni Snorra Snorrasyni auk þess sem héraðsdómur Reykjavíkur komst á árinu 2002 að ég held, að andstæðri niðurstöðu í máli gegn útgefanda, þ.e. þar var sýknað á þeim forsendum að vörumerkið væri næg nafngreining og réttar hefði verið að ákæra auglýsanda. Þeim dómi var því miður ekki áfrýjað. Það flækri málið enn frekar að ekki kemur til greina að ákæra báða í sama málinu þar sem ábyrgð annars kemur í veg fyrir ábyrgð hins sbr. 15. gr. prentlaga. Ákæruvaldið hefur jafnframt talið varhugavert að ákæra útgefanda/ritstjóra því oftast væri um hlutlæga ábyrgð því þessir aðilar hafa ekkert um það að segja hvaða auglýsingar birtast í blöðum þeirra í það og það skiptið. Í versta fallið væri um mjög stranga sakarábyrgð vegna eftirlitsskorts. Hlutlæg ábyrgð er á undanhaldi í refsirétti enda sér það hver maður hversu óheppileg hún getur verið. Þetta er þess vegna afar snúið.