Af hverju

Námið

Ég sit í hugverkarétti hjá Rán Tryggvadóttur þetta haustið þar sem meðal annars er verið að fjalla um höfundarétt og mörk heimilar og óheimilar eintakagerðar frumverka. Höfundaréttur hefur löngum verið mér hugleikinn vegna þess að allt í kringum mig er fólk sem daglega þarf að takast á við mörk hans. Móðir mín og bróðir reka auglýsingastofu og annar bróðir minn er ljósmyndari. Öll hafa þau lent í því að verk þeirra eru tekin og þeim breytt án heimildar en einnig hafa þau staðið frammi fyrir siðferðislegum spurningum í verkefnum sínum, hversu langt
má ganga og hvaða áhrif hefur það á ímynd þess sem unnið er fyrir.

Uppeldið

Ég er einnig alin upp í umhverfi sem lætur skoðanir sínar í ljós, oft vegna þess að sjónarmið skýrast ekki án umræðu en einnig vegna þess að mörk verða annars ekki dregin milli ásættanlegra og óásættanlegra aðgerða og hegðana í siðferðislegu samfélagi.

Ég hef ríka réttlætiskennd og kannski svolítið gamaldags
siðferðiskennd en ég trúi því að við eigum öll að láta skoðun okkar í ljós, að við eigum að vekja athygli á því ef við teljum lög vera brotin og kalla á umræðu þegar atvik á gráu svæði koma fram.

Atvikið

Ástæða þess að ég nefni þetta allt til sögunnar núna er að ég las ónefnt dagblað fyrr í vikunni og þar blasti við mér ónefnd auglýsing frá ónefndum en nokkuð virtum auglýsanda og ónefndri en einnig nokkuð virtri auglýsingastofu.

Auglýsingin var ekki bara byggð á öðru vel þekktu verki heldur var hún hrein og mjög nákvæm afritun verksins. Rýna þurfti í helstu smáatriði auglýsingarinnar til þess að greina muninn, að því frátöldu einu að andlit einstaklingsins var augljóslega annað. Klæðaburður, háralitur, hárgreiðsla, uppstilling, umhverfi og allt annað var nákvæmlega eins.

Bréfið

Ég settist niður og ég skrifaði bréf. Ég vakti athygli á því að við umræður í skólanum mínum voru flestir sammála því að þetta væri augljóslega stolið, án þess að við hefðum nokkuð fyrir okkur í því máli. Ég velti því upp spurningunni hvort sótt hefði verið leyfi fyrir eftirgerðinni og hvort hugleitt hefði verið hver áhrif auglýsingarinnar væru á ímynd hins virta auglýsanda. Að endingu hugleiddi ég einnig hvort Íslendingum þætti þetta eðlilegt og hvort siðferði okkar væri þá
ekki eitthvað ábótavant.

Bréfið sendi ég m.a. á auglýsingastofuna, auglýsandann og samband auglýsingastofa í þeim tilgangi að reyna að hefja umræðu um mörk hins leyfilega og óleyfilega.

Svarið

Eins og við var að búast, þá fékk ég svar. Svarið barst frá
framkvæmdastjóra auglýsingastofunnar. Í hnotskurn þá fól svarið í sér réttlætingu framkvæmdastjórans á stefnunni sem tekin var í
auglýsingunni, að "þekkt verk listamanna séu oft og tíðum innblástur til gerðar annarra hluta en þau voru upphaflega sköpuð til" og að endingu bar hann fyrir sig 5. gr. höfundalaga um það hvernig eftirgerð verður sjálfstætt höfundarverk.

Í 5. gr. höfundalaga segir m.a. að eftirgerð verði við gerðina sjálfstætt höfundaverk og að sá sem aðlögunina gerir njóti sjálfstæðs höfundaréttar. Sjónarmið framkvæmdastjórans er hér gott og gilt, svo langt sem það nær. Það segir nefnilega ekki alla söguna.

Jú, eftirgerðin er sjálfstætt verk og mikið rétt auglýsingastofan á höfundaréttinn að því en það sem gleymist er að í 3. gr. höfundalaga er fjallað um réttinn til eftirgerðarinnar og þar segir klárlega að höfundur frumverksins hefur einn rétt til eftirgerðar.

Túlkunin

Þar sem ég er enn ekki fullnuma lögfræðingur þá ræddi ég þetta mál við lögfróðari aðila og fékk staðfest að skilningur minn væri réttur.

Lög verður alltaf að lesa í samhengi og taka verður tillit til
lagaumhverfisins sem einstakar greinar standa í. Þannig verður 5. gr. höfl. ekki skýrð án þess að taka tillit til intaks 3. gr. og
höfundalaganna að öðru leyti og því verður 5. gr. eingöngu talin eiga við um aðlögun gerða með réttri heimild höfundar. Skýring þessi leiðir til þess að vísun framkvæmdastjórans í 5. gr. höfundalaga í þessu tilviki réttlætir engan vegin leyfislausa noktun auglýsingastofunnar á verkinu.

Það vakti sérstaka athygli mína að framkvæmdastjórinn nefndi
innblástur frá þekktum verkum, að eitt verk verði innblástur annars verks. Þar er hann sannanlega kominn á grátt svæði, innblástur verður oft talinn löglegur, stundum þannig að jaðri við brot á höfundarétti, en ætla verður að bein afritun eins verks yfir í annað, þar sem reynt er að fremsta megni að gera afritið eins og frumverkið, verði aldrei talin annað en óheimil notkun og þar af leiðandi skýlaust brot á eftirgerðarrétti höfundarrétthafa, skv. 3. gr. höfundalaga.

Ásökunin

Eftir stendur að ég er talin hafa ásakað auglýsingastofuna um stuld og skort á siðferði. Rétt er að ég gaf stuldinn í skyn, ég spurði hvort leyfi hefði verið sótt og ég vil meina að hafi leyfi ekki verið sótt, þá sé um óheimila notkun að ræða. Spurningin hlýtur þá að vera: er munur á óheimilli notkun og stuldi? Bróðir minn vill meina það en ég er ekki sammála. Ef ég tæki hjólið þitt ófrjálsri hendi og hjólaði á því heim til mín (óheimil notkun) er ég þá ekki sögð hafa stolið því, jafnvel þó um nytjastuld væri að ræða?

Hvað varðar siðferðisskort auglýsingastofunnar þá mun ég ekki taka afstöðu til hennar, ég velti því fyrir mér hvort stofan geri þetta viljandi, hvort verið sé að reyna að vekja athygli á henni til þess að koma henni í umræðuna. Ég er ekkert viss um að svo sé, en segi jafnframt að ef það var raunin, þá sé eitthvað að.

Dæmi hver fyrir sig.