Ég lauk stórum áfanga í dag þegar ég skilaði inn endanlegu eintaki af lokaritgerðinni minni í viðskiptafræði við Háskólann í Reykjavík. Í ritgerðinni fjallaði ég um takmarkanir á viðskiptalegu tjáningarfrelsi í auglýsingum - á mannamáli: hvað má auglýsa og hvaða takmarkanir löggjafinn hefur sett þar á.
Grátt svæði
Við höfum öll heyrt umræðuna um grátt svæði ... öll notum við hugtakið af og til þegar við erum viss um að okkur líkar ekki hegðun en erum ekki endilega viss um að hegðunin sé ólögleg. En þeir eru einnig til sem skýla sér á bak við grátt svæði, vitandi að þeir eru í raun að brjóta lög, beita fyrir sig hugtakinu, án þess að hegðunin falli réttilega þar undir.
Í ritgerðinni set ég fram skilgreiningu á gráu svæði. Þar er hegðun kortlögð á mælikvarða lögmætis og því sem ég kýs að kalla siðmætis, þ.e. hvort hegðun er siðleg eða ekki. Sett er fram mynd af kortlagningu hegðunar með tveimur ásum, annar fyrir lögmæti og hinn fyrir siðmæti. Með því skiptist hegðun í fjóra flokka: löglega og siðlega, sem er hrein og hvít hegðun; löglega en siðlausa, sem er vafasöm og þar af leiðandi grá heðgun; ólöglega en siðlega, sem er vafasöm og þar af leiðandi einnig grá hegðun; og loks ólöglega og ósiðlega, sem í flestra hugum er kolsvört hegðun, þó sumir reyni að halda því fram að hegðun sem fellur þar undir geti einnig verið á gráu svæði.
Hvað er þá heimilt að auglýsa?
Í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar er öllum tryggt frelsi til tjáningar en að sama skapi eru verndarmarkmið í 3. mgr. sem takmarka þetta frelsi. Vegna þess að í raun er heimilt að auglýsa allt það sem ekki hefur verið takmarkað er umfjöllunin í ritgerðinni um það sem hefur verið sett til takmörkunar á hinu viðskiptalega tjáningarfrelsi eins og það birtist í auglýsingum. Fjallað er um einstakar takmarkanir sem settar hafa verið og nefnd dæmi, bæði dómar Hæstaréttar og ákvarðanir samkeppnisráðs auk auglýsinga sem almenn umræða hefur talið vafasamar en engu að síður hefur ekki verið fjallað um af hálfu yfirvalda, svo vitað sé.
Gallarnir liggja í eftirlitinu - og siðferðisvitundinni
Það er skoðun mín eftir að hafa kynnt mér efnið í sumar að alls ekki eigi að herða þau lagaákvæði sem sett hafa verið til þess að reyna að tryggja aukna fylgni við markmið lagasetningarinnar. Ég tel að naflaskoðun sé nauðsynleg, naflaskoðun af hálfu þjóðarinnar sem taka þarf ákvörðun um það hvernig hún vill að þessari lagasetningu sé háttað. Ef og þegar þjóðin hefur komist að niðurstöðu þá þarf að tryggja að þeir eftirlitsaðilar sem tryggja eiga framfylgni við þá stefnu, hafi það fjármagn sem þeim er ætlað til verksins. Því það er skoðun mín að þar liggi að stærstum hluta ástæðan fyrir því að fylgnin við lögin er ekki betri en hún er. Það og sú staðreynd að sameiginleg siðferðisvitund samfélagsins er ekki sterkari en svo að við látum þetta viðgangast átölulaust. Við beitum ekki því valdi sem í margnum býr. Úr því að frumkvæðið til rannsókna kemur ekki í ríkara mæli frá þeim aðilum sem eftirlitið eiga að viðhafa, þá er alltaf sú leið fyrir hendi að við látum vita þegar okkur ofbýður - en það gerum við bara ekki, að því er virðist.
Látum dæmin tala
Að lokum fylgir ritgerðinni 17 blaðsíðna viðauki þar sem tekin eru tilviljanakennd dæmi um auglýsingar sem að einhverju leyti snerta þá fleti sem áður hefur verið dreypt á í umfjöllun um einstakar takmarkanir. Sumar þeirra auglýsinga eru líklegast ólögmætar, aðrar villandi en aðrar eru hins vegar í versta falli óæskilegar. Í viðaukanum eru engir dómar felldir um slíkt, þar er frekað verið að velta upp þeim hugleiðingum sem vakna þegar ég sé slíkar auglýsingar.
Hægt er að festa kaup á ritgerðinni með því að hafa samband við undirritaða annað hvort í gegnum þennan vef eða í síma 698-9717. Verð fyrir ritgerðina er kr. 35.000 með VSK.
